Logo: Centrum Wikliniarstwa
Obecnie on-line

Historia Wikliniarstwa w Rudniku nad Sanem

Plecionkarstwo towarzyszyło człowiekowi od najdawniejszych czasów. W miarę rozwoju kultury ludności rodziły się nowe potrzeby na przedmioty użytkowe, ozdobne, ochronne i budowlane między innymi z drewna i wikliny.

W Rudniku nad Sanem wikliniarstwo zaczęło się rozwijać i nabierać coraz większego znaczenia pod koniec XIX wieku. Rozwój koszykarstwa zainicjował właściciel dóbr rudnickich, hrabia Ferdynand Hompesch. To z jego inicjatywy
i za jego staraniem wysłano kilku mieszkańców Rudnika i Kopek (byli to: Jan Ryński, Jan Gancarz, Karol Koszałka, Marcin Madej, Franciszek Konior, Franciszek Pawłowski)do szkoły koszykarskiej w Wiedniu, a następnie w 1878 roku założono w mieście szkołę koszykarską, w której pod czujnym okiem majstrów i instruktorów koszykarstwa kształcono chałupników. W ten sposób powstał cały system produkcji oparty na pracy nakładczej, pozyskiwaniu surowca (wprowadzono uprawę wikliny) oraz sprzedaży gotowych wyrobów, który przyczynił się do wzrostu liczby mieszkańców i poprawy ich zamożności. W 1882 roku Hrabia Hompesch założył firmę pod nazwą "Szkoła Koszykarska Karol Józef Krauz we Wiedniu", której pierwszym dyrektorem był Ferdynand Hofmann, a majstrami galanterii byli: Sekulski, Antoni Skiba, Leon Skoczylas. Wkrótce została ona zamieniona na duże warsztaty koszykarskie pod nazwą "Prasko - Rudnicka Fabryka Koszykarska w Rudniku nad Sanem", gdzie zrzeszeni w niej robotnicy wykonywali wyroby i galanterię. Fabryka wydzierżawiła również duży plac od hr. Tarnowskiego, gdzie wybudowała w latach 1897- 1910 pięć dużych magazynów na swoje wyroby i wiklinę oraz budynki na warsztaty i dla administracji.

W tym okresie rzemiosło wikliniarskie rozwijało się również w Małopolsce, czego przejawem było utworzenie w 1919 r. w Krakowie syndykatu koszykarskiego z prezesem Wincentym Witosem na czele. Ze względu na to, że Rudnik nad Sanem słynął już z koszykarstwa, syndykat utworzył w nim swoją delegaturę. Jednakże w wyniku niewłaściwego zarządzania doszło do upadku syndykatu zarówno w Krakowie, jak i ekspozytury w Rudniku nad Sanem.

Ponadto funkcjonowały w Rudniku nad Sanem: Towarzystwo Kredytowe i Kasa Zaliczkowo-Oszczędnościowa, Krajowa Szkoła Koszykarska i Stowarzyszenie Zjednoczonego Przemysłu i Rękodzielnictwa. W okresie międzywojennym dzięki prowadzonym inwestycjom i działaniom, Rudnik nad Sanem stał się najznaczniejszym ośrodkiem wikliniarstwa w Małopolsce.

Od 1919 roku w mieście działało 12 firm zajmujących się eksportem wyrobów i 20 firm handlujących na rynku krajowym. Pracowało dla nich w Rudniku nad Sanem i okolicy 3 tysiące warsztatów chałupniczych zatrudniających ok. 15.000 osób. W 1928 roku część z nich zrzeszyła się w Spółdzielni "Wierzba" należącej do Związku Producentów Wikliny we Lwowie. Roczna wartość wyrobów z wikliny produkowanych w Rudniku nad Sanem sięgała 3.600.000 zł. Dla potrzeb rozwijającego się rzemiosła, na miejsce zlikwidowanego Seminarium Nauczycielskiego, w 1932 roku przeniesiono do Rudnika nad Sanem Lwowską Szkołę Koszykarską, którą trzy lata później przekształcono w Szkołę Przemysłu Drzewnego, Państwową Szkołę Stolarską.

W 1936 r. założono Spółdzielnię Wytwórców Koszykarskich, która w czasie wojny została zlikwidowana. Rudnickie koszykarstwo w okresie niemieckiej okupacji zaliczone zostało do tzw. przemysłu wojennego i wykorzystane do masowej produkcji pojemników do celów wojennych. Rabunkowa gospodarka okupanta na plantacjach wikliny doprowadziła do zniszczeń w uprawach, co uniemożliwiło dobry start rudnickiego koszykarstwa bezpośrednio po wojnie.

W 1944 r. magazyny dawnej koszykarni wybudowane na działce nad stawem, przeszły na własność Skarbu Państwa i podlegały Ministerstwu Rolnictwa i Reform Rolnych. Następnie dzięki staraniom władz miasta oraz dyrekcji liceum, zostały one przekazane na własność, wyremontowane i oddane do użytku rudnickiemu liceum. W ciągu kolejnych lat remontowano w czynie społecznym następne magazyny z przeznaczeniem ich na budynek główny, pracownie przedmiotowe i internat.

W latach powojennych w Rudniku nad Sanem powstało kilka organizacji spółdzielczych, a w 1948 r. Spółdzielnia Wikliniarsko - Koszykarska "Jedność" i Zakład Wikliniarski (późniejsze Małopolskie Przedsiębiorstwo Produkcji Wikliniarskiej "Wikplast-Las"). Początkowo Spółdzielnia "Jedność" należała do Centralnego Związku Spółdzielni Pracy, a od lipca 1975 roku do Związku Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Cepelia". W tym czasie wyplataniem w wiklinie zajmowało się ok. 3,5 tys. chałupników i ponad 800 pracowników stałych, a w 1985 r. Spółdzielnia zatrudniała 2000 pracowników. Na skutek przemian ustrojowych, przechodzenia z gospodarki planowej do gospodarki rynkowej Przedsiębiorstwo Produkcji Wikliniarskiej "Wikplast-Las" zostało w latach 90-tych zlikwidowane. Część majątku po zlikwidowanym zakładzie "Wikplast-Las" przejęła w 1999 r. Gmina. Natomiast w ograniczonym zakresie Spółdzielnia Wikliniarsko-Koszykarska "Jedność" działa do dnia dzisiejszego.

11 lipca 2001 r. na wniosek Komitetu Założycielskiego zarejestrowano Stowarzyszenie o nazwie Korporacja Wikliniarska "Rudnik" z siedzibą w Rudniku nad Sanem. Jest to organizacja pozarządowa, której celem jest wspieranie rozwoju przedsiębiorczości i inicjatyw gospodarczych, pielęgnowanie tradycji kulturowych, promowanie produkcji i sprzedaży wikliny oraz wyrobów wikliniarskich.

Aktualnie największe znaczenie dla regionu w drobnej wytwórczości i handlu ma wyrób i sprzedaż wyrobów z wikliny, z której to Rudnik nad Sanem jest słynny w kraju, Europie, a nawet za oceanem, co potwierdza wystawa EXPO 2005 w Japonii www.expo2005.info.pl . Przemysł wikliniarski w Gminie obecnie daje zajęcie i utrzymanie około 900 rodzinom. Na terenie Gminy funkcjonuje ponad 35 hurtowni z wikliną, ponadto działa ok. 50 mniejszych podmiotów zajmujących się handlem tymi artykułami.

Wraz z ciągłym rozwojem rzemiosła wikliniarskiego, pojawiła się potrzeba odpowiedniego wyeksponowania historii, tradycji i kultury wikliniarskiego regionu oraz przedmiotów z tym związanych. Brak odpowiedniego poziomu informacji powoduje niewykorzystanie możliwości rozwoju turystyki w Gminie i Mieście, a w związku z tym ogranicza liczbę przyjeżdżających turystów. Krótki czas pobytu, zmniejsza tym samym poziom dochodów możliwych do osiągnięcia z tego tytułu przez Gminę i Miasto
oraz jej mieszkańców.

Przechowywanie obecnie eksponatów z wikliny w nieodpowiednich pomieszczeniach wpływa znacząco na pogorszenie i częściową degradację ich stanu. Dlatego też pojawił się pomysł utworzenia Centrum Wikliniarstwa. Znajdować się ono będzie w XIX-wiecznym budynku (z 1890 r.). Budynek położony jest
na obszarze ścisłej strefy ochrony konserwatorskiej układu urbanistyczno - architektoniczno - krajobrazowego Rudnika nad Sanem (decyzja nr 309/A z dnia 11.06.1987) oraz wpisany jest do rejestru zabytków (decyzja nr A-90 z dnia 26 lipca 2004 r.). Początkowo w budynku tym mieściła się Szkoła Powszechna, następnie od 1910 r. Szkoła Ludowa pięcioklasowa. W latach 1962 - 1998 w budynku mieścił się Państwowy Zakład Wychowawczy (od 1984r. Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy) dla dzieci upośledzonych w stopniu lekkim z byłego województwa tarnobrzeskiego. Ośrodek ten prowadził swoją działalność w tym budynku do 1998 roku. Od tego czasu budynek pozostaje opuszczony, niezagospodarowany i obecnie znajduje się w złym stanie, a dalsze jego niezagospodarowanie może prowadzić do jego całkowitego zniszczenia.

Wygląd budynku byłego Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wychowawczego przed adaptacją na Centrum Wikliniarstwa

 

Utworzenie Centrum Wikliniarstwa w Rudniku nad Sanem powstrzyma proces degradacji zabytku, a przede wszystkim będzie w sposób kompleksowy chronić dziedzictwo kulturowe naszego regionu oraz promować wyroby wiklinowe jako produkt lokalny rudnickiego zagłębia wikliniarskiego.



Opracowała: Lucyna Zygmunt

Bibliografia

M. Lachowicz:
Z. i Z. Chmielowie:
J. A. Borzęcki,J.Myjak:
F. Gawroński:
Praca zbiorowa:
Historia Szkoły Powszechnej i Szkoły Podstawowej nr 1 w Rudniku nad Sanem; Przegląd Rudnicki nr 2; 2002 r.
Hompesch założycielem koszykarstwa w Rudniku; Historia jednego Miasta.
Epoka wikiliny; Tygodnik Nadwiślański nr 36; 1985 r.
Rudnik nad Sanem ważnym okręgiem wikliniarsko-koszykarskim w Polsce i Europie ; Przegląd Rudnicki nr 1; 1989 r.
50 lat Gimnazjum i Liceum w Rudniku nad Sanem; 1994 r.

ŹRÓDŁO: http://www.rudnik.pl/historia-wikliniarstwa




Rudnik nad Sanem - Polska Stolica Wikliny - "Centrum Wikliniarstwa w Rudniku nad Sanem"

Dla odpowiedniego wyeksponowania historii i tradycji rzemiosła wikliniarskiego, sięgającego w gminie Rudnik nad Sanem swymi korzeniami II połowy XIX w., zrealizowany został projekt pn.:

"Centrum Wikliniarstwa w Rudniku nad Sanem".

Mimo, iż miasto Rudnik nad Sanem słynie z wikliniarstwa w Polsce i na świecie do tej pory nie miało obiektu, w którym można byłoby w odpowiednich warunkach wymaganych przez wiklinę, gromadzić eksponaty z tego surowca.

Projekt "Centrum Wikliniarstwa w Rudniku nad Sanem" polegał na dokonaniu remontu i modernizacji XIX-wiecznego budynku (z 1890 r.), byłego Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wychowawczego, sąsiadującego z Kościołem Parafialnym p.w. Św. Trójcy, o powierzchni użytkowej 608,6 m2 i kubaturze 4393 m3 wraz z zagospodarowaniem przyległego terenu o powierzchni 0,17 ha pod kątem lokalizacji w nim Miejskiego Ośrodka Kultury (sale wystawowe: ekspozycja wikliny artystycznej, ekspozycja wyrobów użytkowych, ekspozycja historii koszykarstwa, ekspozycja historyczno - etnograficzna, galeria malarska, biblioteka, czytelnia, pracownia plastyczna, punkt informacji kulturalnej) oraz wyposażeniu obiektu w sprzęt nierozerwalnie związany z funkcjonowaniem Centrum.

Przedmiotowy budynek znajduje się na obszarze ścisłej strefy ochrony konserwatorskiej układu urbanistyczno - architektoniczno - krajobrazowego Rudnika nad Sanem (decyzja nr 309/A z dnia 11.06.1987) oraz wpisany jest do rejestru zabytków (decyzja nr A-90 z dnia 26 lipca 2004 r.), dlatego też jest atrakcyjny turystycznie, a jego utrzymanie i zagospodarowanie jest ważne dla Gminy. W związku z tym w ramach naboru wniosków w dziedzinie "Kultura" do działania 3.1 "Obszary Wiejskie" Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego - edycja 2004 - Gmina i Miasto Rudnik nad Sanem złożyła 29 grudnia 2004 r. projekt pod nazwą "Centrum Wikliniarstwa w Rudniku nad Sanem". Następnie projekt przeszedł pomyślnie ocenę formalną oraz merytoryczną (spośród 18 złożonych wniosków, dofinansowanie otrzymało 14) i Uchwałą Zarządu Województwa Podkarpackiego Nr 182/2835/05 z dnia 26 kwietnia 2005 r. uzyskał I miejsce na liście rankingowej do dofinansowania.

18 lipca 2005 r. została podpisana umowa pomiędzy Instytucją Pośredniczącą - Wojewodą Podkarpackim Panem Janem Kurpem, a Gminą Rudnik nad Sanem reprezentowaną przez Burmistrza Gminy i Miasta -mgr inż. Waldemara Grochowskiego przy kontrasygnacie Skarbnika Gminy i Miasta -Anny Moskal o dofinansowanie realizacji wyżej wymienionego projektu.

Zgodnie z umową zostało przyznane Gminie dofinansowanie w kwocie nie większej niż: 1 358 087,15 PLN w tym:

1.198.312,19 PLN - środki Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (co stanowi 75 % wydatków kwalifikowanych),

159.774,96 PLN - środki z budżetu państwa (co stanowi 10 % wydatków kwalifikowanych).

Całkowita wartość projektu wyniosła: 1 597 749, 59 PLN przy wkładzie własnym Gminy 239 662,44 PLN.

Prace związane z adaptacją obiektu objęły roboty:

1. remontowo-budowlane i instalacyjne w obrębie adaptowanego budynku polegające na:

- przebudowie pomieszczeń budynku stosownie do opracowanego projektu przebudowy,
- remoncie pozostających do dalszej eksploatacji istniejących elementów budynku (założenie izolacji poziomych na ścianach istniejących, osuszenie i odgrzybienie ścian, wymiana uszkodzonych tynków wewnętrznych, impregnacja ochronna drewnianych elementów więźby dachowej, malowanie pokrycia dachowego z blachy i obróbek blacharskich),
- odnowienie elewacji zewnętrznej,
- wymianie stolarki okiennej i drzwiowej,
- wykonaniu nowych podłoży i posadzek,
- wykonaniu okładzin ściennych i robót malarskich,
- wykonaniu instalacji centralnego ogrzewania wraz z kotłownią,
- wykonaniu instalacji wodno-kanalizacyjnej,
- wykonaniu instalacji gazowej,
- wykonaniu instalacji elektrycznej,
- wykonaniu instalacji teletechnicznych,
- adaptacji strychu na magazyn wyrobów i eksponatów wikliniarskich,

2. remontowo - budowlane związane z remontem i adaptacją istniejącego budynku gospodarczego na potrzeby budynku magazynowo-pomocniczego związanego bezpośrednio z działalnością Centrum Wikliniarstwa,

3. związane z wykonaniem ogrodzenia działki i zagospodarowaniem terenu działki.

Budynek Centrum wikliniarstwa przed remontem:

centrumprace7d
1
centrumprace8d
2
centrumprace9d
3

Projekt został zrealizowany w II etapach.

W I etapie zostały wykonane roboty budowlano - montażowo - instalacyjne w okresie od 30.09.2005 r. do 29.09.2006 r.

01
1
02
2
03
3
04
4
05
5
06
6
07
7
08
8
09
9
10
10
11
11
12
12
13
13
14
14
15
15

Po zakończeniu I etapu w okresie od 02.10.2006 r. do 28.12.2006 r. został zrealizowany II etap tj. wyposażenie obiektu:

17
1
18
2
19
3
20
4

Zgodnie z ustawą z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych (Dz. U. z 2004 r. nr 19, poz. 177 z późn. zm.) w trybie przetargu nieograniczonego wybrano wykonawcę robót budowlanych.

28 września 2005 r. została podpisana umowa pomiędzy:

Gminą i Miastem Rudnik nad Sanem reprezentowaną przez Burmistrza Gminy i Miasta - mgr inż. Waldemara Grochowskiego przy kontrasygnacie Skarbnika Gminy i Miasta - Anny Moskal

a wykonawcą robót budowlanych:

Konsorcjum firm:

Zakład Remontowo-Budowlany Józef Bajek - lider konsorcjum, Nowosielec 288, 37-400 Nisko reprezentowaną przez Kierownika Zakładu - Józefa Bajka

i firmą "HYDRO-THERM-GAZ" Tadeusz Surdyka - partner konsorcjum, Nowosielec 294, 37-400 Nisko reprezentowanym przez Właściciela Firmy - Tadeusza Surdykę na kwotę 932 579,22 PLN brutto.


Ponadto w tym dniu podpisana została umowa na pełnienie nadzoru inżynierskiego z Biurem Usług Projektowych i Obsługi Inwestycyjnej Jan Hara, 37-420 Rudnik nad Sanem, ul. Chopina 32/10 reprezentowanym przez Właściciela Firmy - Jana Harę na kwotę 23 545,49 PLN brutto.

Również 28 września 2005 r. przekazany został plac budowy. Natomiast wykonawca rozpoczął roboty budowlane 30 września 2005 r.

Uroczyste otwarcie Centrum Wikliniarstwa nastąpiło 22 maja 2007 r.

5
1
6
2
7
3
8
4
9
5
10
6
11
7

Utworzenie Centrum Wikliniarstwa na nowoczesny styl ekspozycyjno - informacyjny będzie służyło promocji Gminy, wpłynie pozytywnie na rozwój turystyki oraz ożywienie gospodarcze w regionie (dalszy rozwój przemysłu wikliniarskiego oraz drobnego handlu).

1
1
2
2
3
3
4
4
Anna Frąckowicz - Łódź
5
Wystawa koszyczków wielkanocnych
6

Opracowała: Aneta Ślusarczyk

ŹRÓDŁO: http://www.rudnik.pl/projekty-zrealizowane/item/143-centrum-wikliniarstwa-w-rudniku-nad-sanem

Copyright MOK